درود بر ندای پاک ایران حدود یک سال است که فضایی به حجم تقریبا یک مگابایت را در این فضای مجازی اشغال کرده ام... وبلاگی که پیش روی شماست منبعی است برای تحقیقات علمی و عمومی کاربران عزیز و محترم. شهریار
تاریخ در لغت به
معنای تعیین زمان رویدادهاست. این واژه در عربی، فارسی و ترکی با مفاهیم متعدد به
کار می رود. در قران کریم و احدیث، واژه ی «تاریخ» به کار نرفته است. اولین بار
این کلمه در آثار قرن دوم هجری قمری دیده شد و از قرن سوم به بعد، کاربرد آن رایج
شده است.
درباره ی ریشه و
اشتقاق کلمه ی تاریخ، میان لغویات عرب اختلاف نظر وجود دارد؛ ابوسعید عبدالملک بن
قریب اصمعی آن را واژه ای عربی دانسته و گفته است که «قیسی» ها مصدر آن را ارخ و «تمیمی»
ها «ورخ» می دانند؛ اما «ارخ» رایجتر شده است.
جوهری ریشه ی آن را «ارخ»
به معنای گوساله و حشی ذکر کرده است. جوالیقی بر آن است که این واژه ریشه ی عربی
ندارد و مسلمانان آن را از اهل کتاب گرفته اند. «روز نتال» مستشرق معروف که در
مورد تاریخ در جهان اسلام تحقیقات بسیاری انجام داده است؛ اشتقاق های گوناگونی
برای این واژه آورده است: «ارخو» در اکدی، «یرح» در عبری، «یرح» در آرامی، «ورخ»
در اتیوپیایی و «ورخ» در عربی جنوبی (یمن).
ابوریحان بیرونی و
حمزه ی اصفهانی، اصل واژه ی تاریخ را فارسی و برگرفته از (ماه - روز) می دانند که
معرب آن مرخ شده است اما در درستی این مطلب تردید وجود دارد. لغویان به این نتیجه
رسیده اند که به احتمال قوی واژه ی تاریخ از ریشه ی ارخ یا ورخ سامی در یمن است؛
چون ورخ جمع آن اورخم در سنگ نوشته هایی متعلق به پیش از اسلام که در جنوب عربستان
پیدا شده به معنای ماه قمری به کار رفته است.
برخی دانشمندان نیز
مانند فارابی و به پیروی از او ابن سینا، به تأسی از دانشمندان یونانی، در طبقه
بندی علوم جایی برای تاریخ در نظر نگرفته اند.
نخستین کوشش ها در
نشان دادن اهمیت تاریخ به عنوان شاخه ای علمی و تثبیت جایگاه آن،
از نیمه ی دوم قرن
چهارم صورت گرفت. ابوعبدا... خوارزمی در مفاتیح العلوم ضمن علوم شریعت و علوم عربی
وابسته به آن، از تاریخ به عنوان یکی از اصطلاحات دبیران دیوان رسایل یاد کرده و
به جای (تاریخ) عنوان (اخبار) را برای بیان رویدادها و سرگذشت های پادشاهان و خلفا
برگزیده است. وی باب ششم کتابش را در 9 فصل به این موضوع اختصاص داده و اصطلاحات و
واژه های مرتبط با تاریخ را که در تاریخ ایران و روم و جاهلیت عرب و فتوح و مغازی
اسلام به کار می رفته، توضیح داده است.
همچنین شعیا بن
فریغون در جوامع العلوم مباحثی مانند آگاهی از آغاز آفرینش و حوادث طبیعی اعصار
کهن اخبار و احوال پیامبر اسلام و صحابه و تابعین را که ازعلم آثار به شمار می
آید، اخبار خلفا و فتوح و فتنه های زمان آنان، ایام العرب و آگاهی از کتب و سیر
آثار مدون ساسانیان را از گونه های علم دانسته و در ردیف دیگر انواع علوم از شرعی
و عقلی بر شمرده است.
اما جایگاه تاریخ به
منزله ی علم نخستین بار در رسایل اخوان الصفا (نیمه ی قرن چهارم) با صراحت بیان
شده است. در رساله ی هفتم این مجموعه (علم السیر و الاخبار) از انواع 9 گانه ی
علوم عملی به شمار آمده است.
این ندیم درالفهرست
پس از فصل مربوط به نحویان و لغت شناسان، فصلی را به اخباریان و نسب شناسان و سیره
نویسان و وقایع نگاران اختصاص داده است.
این حزم (متوفی) علم
اخبار (تاریخ) را مانند شریعت و لغت، از علوم تمیز دهنده ی ملت ها دانسته که بر
اساس قلمرو پادشاهان، سال ها، کشورها، طبقات یا به طور پراکنده به مراتبی تقسیم می
شود.
در طبقه بندی
فخرالدین رازی در جامع العلوم و شمس الدین محمد بن محمود آملی در نفایس الفنون علم
تواریخ و سیر و علم مغازی میان علوم دینی و ادبیات جای گرفته است.
جای شگفتی است که این
خلدون با آنکه در مقدمه ی کتاب تاریخ خود تاریخ را فنی با هدفی شریف و سودهای
فراوان و در عین حال صعب الوصول می شناسند که جوینده ی آن به منابع و دانش های
گوناگون نیازمند است، هنگام بر شمردن علوم سخنی از تاریخ به میان نمی آورد. طاشکو
پری زاده تصویر کاملی از تاریخ در مفتاح السعاده ارایه داده است.
به گفته ی وی عبارت است از شناخت احوال گروه ها
و شهر ها و رسوم و عادات آنان و دستاوردها اشخاص و انساب و وفیات ایشان.
این دانش از طریق مطالعه ی سرگذشت انبیا و اولیا
علما و حکما و شعرا و پادشاهان و به قصد آگاهی از اوضاع گذشته، به دست می آید و
بدان وسیله انسان پند می گیرد و از راه آگاهی از فراز و نشیب روزگار تجاربی کسب می
کند تا به کمک آن ها از زیان بپرهیزد و به منافع دست یابد. او گفت و گوی شاهان،
حکایات صالحان داستان های پیامبران مغازی و سیر، تاریخ خلفا و طبقات اصناف مختلف
را از شاخه های علم تاریخ در مفهوم گسترده ی آن برشمرده است.
|+| نوشته شده توسط
SHAHRIYAR در پنجشنبه هفدهم اردیبهشت 1388
|
